Ból i jego historia jest tak długa jak długo istnieje człowiek na świecie. Już nasi praprzodkowie szukali sposobu, jak się pozbyć bólu. Zadawali sobie również pytanie jakie zioła, rośliny czy automasaż może pomóc na ból? 

Jestem fizjoterapeutą i u ok. 70-80% moich klientów mierzę się z dolegliwościami bólowymi. Często są to bóle, które tak naprawdę ciężko zdiagnozować i osoby te są odsyłane od specjalisty do innych specjalistów i lekarzy. Moim marzeniem byłoby działać zapobiegawczo i skupić się na medycynie prewencyjnej, lecz myślę, że mimo wszystko ból należy wpisać w epizody życia. Dlatego, że nasze życie jest podatne na działanie bodźców fizycznych czy psychologicznych i to jest jak najbardziej w porządku. Tylko musimy mieć sposoby jak sobie radzić z bólem samodzielnie. 

„Nie mierzy się człowieka liczbą jego upadków. Liczy się to, ile razy wstanie” – Nelson Mandela 

SPIS TREŚCI:

1. DEFINICJA BÓLU
2. RODZAJE BÓLU – STAN OSTRY, PODOSTRY I PRZEWLEKŁY
3. DIAGNOZA I WYWIAD BÓLU – PODSTAWA SKUTECZNEJ TERAPII
4. NIEFARMAKOLOGICZNE SPOSOBY ŁAGODZENIA BÓLU
5. RUCH I TRENING W TRAKCIE PRZEWLEKŁEGO BÓLU
6. ZIOŁA POMOCNE PRZY LECZENIU BÓLU PRZEWLEKŁEGO
7. AUTOMASAŻ, MASAŻ, TERPAIA MANUALNA CZY POMAGAJĄ PRZY BÓLU PRZEWLEKŁYM?
8. PODSUMOWANIE

1.DEFINICJA BÓLU

Ból to przykre doznanie czuciowe i emocjonalne, związane, lub przypominające doznanie związane z aktualnie występującym lub potencjalnym uszkodzeniem tkanek (1). 

Ból pełni w naszym życiu rolę adaptacyjną i jest naszym wewnętrznym sygnałem alarmowym, że coś się dzieje z naszym organizmem. Wtedy aktywowane są różne reakcje fizjologiczne jak np. pobudzenie układu współczulnego – przyspiesza praca serca, wzrasta ciśnienie tętnicze, wydzielają się hormony kory nadnerczy. W głównej mierze są to kortykosteroidy, które działają przeciwzapalnie, regulują metabolizm białek, cukrów czy tłuszczów.  

Dlatego reakcja bólowa jest niekiedy porządana, aby uaktywnić nasze tzw. samodzielne fizjologiczne reakcje i pozwolić na samonaprawę. W dużej mierze ostry stan zapalny powoduje kaskadę procesów naprawczych.  

Kiedy doznajesz urazu, przeciążenia, oparzenia lub zadziała inny czynnik, uszkodzona tkanka wyzwala i przyciąga związki chemiczne zwane mediatorami zapalnymi. Celem tych substancji jest próba wyleczenia naruszonej tkanki, ale odgrywają one również pewną role w uruchamianiu alarmu jakim jest ból.  Uwolnienie takich związków chemicznych jak jony wodoru, jony potasu, bradykaniny i prostaglandyny pobudza w tkankach receptory wyczuwające uszkodzenie (4). 

Ból ma istotne znaczenie dla rozpoznania i umiejscowienia procesu chorobowego oraz uniknięcia lub zminimalizowania uszkodzenia tkanki. Niepowodzenie w leczeniu bólu ostrego może w niektórych przypadkach doprowadzić do rozwinięcia się stanu bólu przewlekłego (2). 

2.RODZAJE BÓLU – STAN OSTRY, PODOSTRY I PRZEWLEKŁY

Ból możemy podzielić na ostry, podostry i przewlekły. Ostry trwa nie dłużej niż 3 miesiące. Przewlekły jest zwykle definiowany jako „ból, który wykracza poza normalny przewidywany czas zdrowienia”. Trwa on zazwyczaj powyżej 3 miesięcy i wiąże się ze zmianami w ośrodkowym układzie nerwowym. Ból podostry stanowi stan przejściowy między ostrym i przewlekłym (3). 

Ból, będący wyniszczającym stanem, z którym borykają się miliony ludzi na całym świecie, okrzyknięto „europejską epidemią”. Aż 19 % Europejczyków boryka się z przewlekłym bólem, który wpływa negatywnie na ich codzienne życie, utrudnia podejmowanie pracy zarobkowej i wpływa na rodziny pacjentów. Ból stanowi również problem dla gospodarek – w Danii z powodu bólu pracownicy spędzają na zwolnieniach nawet milion dni rocznie. Z kolei w Zjednoczonym Królestwie sam ból pleców kosztuje gospodarkę równowartość przeszło 5 miliardów euro każdego roku.(5). 

Ból jest, bądź co bądź, doznaniem zarówno sensorycznym jak i emocjonalnym, ponieważ początkowe informacje dotyczące urazu aktywują rozmaite części mózgu oraz wywołują złożoną reakcję fizjologiczną i psychologiczną. Jedynie zajmując się całościowo doznaniem bólu, możemy mieć nadzieje, że sobie z nim poradzimy i złagodzimy cierpienie (4) 

Ból można podzielić także na nocyceptywny (spowodowany uszkodzeniem tkanek), neuropatyczny (spowodowany uszkodzeniem nerwów) lub nocyplastyczny (spowodowany uwrażliwionym układem nerwowym).  W praktyce istnieje znaczne nakładanie się różnych typów mechanizmów bólu u pacjentów i między innymi dlatego wielu ekspertów uważa klasyfikację bólu za kontinuum (8). 

3.DIAGNOZA I WYWIAD BÓLU – PODSTAWA SKUTECZNEJ TERAPII

Podczas wywiadu należy zebrać informacje, które są kluczowe do osadzenia i przypisania dolegliwości bólowych do konkretnych przyczyn. 

Informacje:

• Początek i przebieg choroby/bólu w czasie 

• Charakter dolegliwości (stopień bólu, ograniczenie funkcji, urata czucia, siły mięśniowej, mrowienie, pieczenie, rwanie, jak wygląda typowy napad bólowy) 

• Zakres ubytków o charakterze neurologicznym (czy jest normalny chód, czy bezproblemowo wykonuje czynności dnia codziennego) 

• Zasięg dolegliwości (jakie obszary obejmuje ból) 

• Okresowość (czas występowania dolegliwość, w sposób ciągły, napadowy, jakie są czynniki wyzwalające i przynoszące ulgę) 

• Historia leczenia i inne choroby 

• Inne objawy towarzyszące 

• Obecny stan pacjenta (6) 

To jest ocena subiektywna. Do określenia należy wdrożyć także ocenę objektywną jak np. badania diagnostyczne (MRI, USG, TK, czy PET), funkcjonalne, neurologiczne itp 

4.NIEFARMAKOLOGICZNE SPOSOBY ŁAGODZENIA BÓLU

Oboje jesteśmy fizjoterapeutami. Ja także dodatkowo zajmuję się fitoterapią i oddechem. Justyna poszerza swoje zainteresowania w kierunku stylu żywienia. Dlatego stanowimy dobre wsparcie procesu leczenia bólu.  

Ból oprócz środków przeciwbólowych można neuromodulować poprzez różne czynniki takie jak:  

• Sen 

• Ruch 

• Automasaż 

• Techniki autogenne i relaksacyjne, zaliczamy tutaj także oddech 

• Fizykalne czynniki jak ciepło, zimno, promieniowanie czerwone i podczerwone 

• Fitoterapia 

• Kontakty społeczne, większa ekspozycja na środowisko naturalne (las) 

• Żywieniowo – poprzez eliminację czynników prozapalnych 

• Natura, Las, Drewno 

• Inne 

5.RUCH I TRENING W TRAKCIE PRZEWLEKŁEGO BÓLU

Czy można się ruszać i robić trening, kiedy zmagamy się z syndromem przewlekłego bólu? 

Przedstawiono dowody na skuteczność ćwiczeń w różnych stanach związanych z przewlekłym bólem, ze szczególnym uwzględnieniem przewlekłego bólu dolnej części pleców, fibromialgii, choroby zwyrodnieniowej stawów, reumatoidalnego zapalenia stawów i migren. Podczas gdy skuteczność ćwiczeń i poziom dowodów ją potwierdzających różnią się w zależności od choroby. Ćwiczenia przynoszą bezpośrednie i pośrednie korzyści większości pacjentów cierpiących na przewlekły ból. Skuteczne schematy ćwiczeń obejmują edukację i restrukturyzację poznawczą w celu promowania aktywacji behawioralnej i rekonceptualizacji znaczenia bólu, w celu stopniowego odwrócenia błędnego koła bólu, bezwładności, siedzącego trybu życia i pogarszającej się niepełnosprawności. Długoterminowe, spójne, zindywidualizowane podejścia terapeutyczne oparte na ćwiczeniach najprawdopodobniej doprowadzą do poprawy bólu i funkcji (7). 

Trudno jest zidentyfikować konkretne, oparte na dowodach, zindywidualizowane programy ćwiczeń lub zadania uczenia się motorycznego/funkcjonalnego, które definitywnie zmniejszają ból. Jednak szereg badań dostarcza dowodów na ogólną skuteczność ćwiczeń w leczeniu bólu (9). 

Dlatego na kanale YouTube “Siła Regeneracji” staramy się Wam dostarczać kolejne porcję filmów związanych z ruchem i to w różnych formach. Kolejnym akcentem i elementem stanowiącym pobyt regeneracyjny i zdrowotny (POBYTY REGENERACYJNE) w naszym kameralnym uzdrowisku będą tzw. karty regeneracji. To wszystko ma na celu motywacje do działania i odwrażliwienie danych wzorców ruchowych na ból. 

Celem terapii ćwiczeniowej ukierunkowanej na poznanie jest systematyczna desensytyzacja (odwrażliwianie) lub stopniowa, powtarzana ekspozycja w celu wygenerowania nowego wspomnienia bezpieczeństwa w mózgu, zastępując lub omijając stare i niedostosowawcze wspomnienia bólu związanego z ruchem. Stąd takie podejście bezpośrednio ukierunkowuje obwody mózgowe orkiestrowane przez ciało migdałowate (ośrodek pamięci strachu w mózgu) (10). 

Dlatego najważniejsza jest praca synergistyczna z terapeutą, gdzie wzajemne korelacje sprawią większą odwagę w poczynaniach treningowych osoby z bólem przewlekłym. Początek zazwyczaj wiąże się z umiarkowaną i małą intensywnością sesji treningowych/ruchowych i musimy wziąć pod uwagę, że proponowane programy mają na celu zmianę wspomnień u pacjentów, które dotyczą połączenia ruch<-> ból 

6.ZIOŁA POMOCNE PRZY LECZENIU BÓLU PRZEWLEKŁEGO

Na ból jako doznanie wpływają przekonania i oczekiwania, a także czynniki psychologiczne takie jak nastrój i odporność psychiczna. Ponadto na odczuwanie bólu wpływ ma kultura danej osoby, jej profil genetyczny oraz wrodzona zdolność do radzenia sobie z przeciwnościami. Zerwanie ścięgna Achillesa na korcie do squasha ma zupełnie inne konsekwencje niż ta sama kontuzja u zawodowego piłkarza, który ma aspiracje do zostania kapitanem drużyny narodowej podczas mistrzostw świata. Żołnierz na polu bitwy reaguje całkiem inaczej na dyskomfort czy obrażenia, niż zwykły członek społeczeństwa, który zrani się w domu, chociaż obaj mają taką samą chemię organizmu (4). 

Osoby cierpiące na depresję odczuwają ból silniej i intensywniej, ponieważ niższy jest u nich poziom neuroprzekaźników jak serotonina i noradrenalina, te same neuroprzekaźniki i ich poziom są także odpowiedzialne za odczuwanie bólu (4). 

Tym samym zmierzamy do pierwszej grupy ziół. Są to zioła, które mogą być odpowiedzialne za adaptowanie się organizmu do warunków stresowych.  

Dziurawiec Zwyczajny – Dziurawiec działa przeciwdepresyjnie również poprzez hamowanie wchłaniania zwrotnego dopaminy, serotoniny, kwasu gamma-aminomasłowego GABA, glutaminianu i noradrenaliny. Niewątpliwie podnosząc stężenie tych mediatorów dziurawiec wyzwala zadowolenie, radość i euforię. 

Tutaj trzeba skłonić się ku preparatom na alkoholu lub olejowym z racji w/w działania. 

Olej dziurawcowy działa przeciwzapalnie na skórę, antyseptycznie i gojąco. Przyśpiesza gojenie ran. Niestety zwiększa też wrażliwość na promienie słoneczne, dlatego trzeba zachować odpowiednią ostrożność. Podany doustnie wybitnie wzmaga wydzielanie żółci. Pobudza przemianę materii, znosi stany znużenia i depresji. Poprawia wydajność intelektualną. Łagodzi objawy trądziku. Jest wskazany przy zmęczeniu w przebiegu chorób zakaźnych i w okresie rekonwalescencji (12). Trzeba pamiętać o działaniu i interakcjach dziurawca z innymi lekarstwami (prowadzi do osłabienia działania leków takich jak: antyretrowirusowe (indinavir), immunosupresyjne (cyklosporyna, takrolimus), przeciwnowotworowe (imatinib, irinotekan, docetaksel), przeciwzakrzepowych (warfaryna), doustne środki antykoncepcyjne, blokerzy wapnia (nifedypina, werapamil), digoksyny, a także wielu innych. Dziurawiec wchodzi także w interakcje z lekami przeciwdepresyjnymi tj. inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny oraz trójpierścieniowymi lekami przeciwdepresyjnymi, zwiększając ryzyko zespołu serotoninowego. 

Miłorząb Japoński – Ginko Biloba – przeciwzapalne i antyoksydacyjne działanie preparatów ginko biloba doskonale sprawdzi się w przypadku bólu neuropatycznym (13). O Ginko Biloba już był artykuł, jeśli masz ochotę dowiedzieć się więcej zapraszam: GINKO BILOBA 

Dodatkowo cytując za dr Różańskim preparaty Ginko Bilboba działają synergistycznie z dziurawcem lub np. różeńcem górskim (który jest adaptogenem i może także doskonale wspomagać w walce z bólem i jego powikłaniami) 

Czarnuszka siewna– olej z czarnuszki siewnej działa przeciwzapalnie, przeciwalergicznie i przeciwbólowo. Znajduje także zastosowanie w terapii chorób autoimmunologicznych co może wspomagać leczenie np. fibriomialgii i RZS. Jako terapia uzupełniająca może poprawiać objawy kliniczne (14). Już na temat oleju z czarnuszki wam opowiadałem na kanale YouTube – Siła Regeneracji. My razem z Justyną jesteśmy wierni marce Love Life Oleje. Ich mieszanki dostarczają pełnego spektrum zdrowych kwasów tłuszczowych omega 3-6-7-9 – > w tym przypadku Olej Immuno Strong ma największy udział procentowy w symbiotycznej mieszance. 

Rozmaryn Lekarski – Roślina ta była stosowana w medycynie tradycyjnej w leczeniu wielu schorzeń, takich jak bolesne miesiączkowanie i bóle reumatyczne ( 85 ). Rozmaryn jest bogaty w kwas kawowy, kwas rozmarynowy, kwas ursolowy, kwas karnozowy i związki karnozolu . Podawanie kwasu rozmarynowego i ekstraktu etanolowego z rozmarynu zmniejszyło zawartość markerów zapalnych kręgosłupa, obejmujących metalopeptydazę macierzy 2 (MMP2), COX2, IL-1b i PGE-2 u szczurów. Ekstrakt etanolowy z części nadziemnych rozmarynu znacząco zmniejszył ilość aktywności glejowej, stanu zapalnego i markerów apoptozy u szczurów(13). 

U podłoża aktywności przeciwzapalnej rozmarynu leży szereg uzupełniających się mechanizmów biologicznych, których suma tworzy efekty porównywalne z siłą działania stosowanych od lat syntetycznych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Substancje czynne zawarte w składzie rozmarynu mogą skutecznie hamować działanie cytokin prozapalnych IL-6, IL-8, TNF-alfa.

Szałwia Lekarska – Roślina nadaje się doskonale do łagodzenia jednostronnych bólów głowy, a także bólów głowy o charakterze neurologicznym. Hydroalkoholowy wyciąg z liści szałwii lekarska wykazuje znaczące działanie przeciwzapalne, a także przeciwbólowe w chemicznych modelach behawioralnych nocycepcji, które obejmują mechanizm opioidowy.  Szałwia może także łagodzić neuropatyczny obwodowy ból (13). 

Olejek CBD –  Biorąc pod uwagę rosnące wyzwania w leczeniu przewlekłego bólu w połączeniu z trwającymi konsekwencjami epidemii opioidowej, praktycy leczenia bólu szukają skuteczniejszych, innowacyjnych i bezpieczniejszych alternatyw w leczeniu bólu. Leki na bazie konopi były opisywane od setek lat, ale dopiero niedawno zobaczyliśmy bardziej naukowe, oparte na dowodach podejście do ich stosowania, a trwające badania nadal eksplorują ich potencjalne korzyści medyczne. (15) 

Jak wiemy deprywacja snu i jego niedobór mogą wpływać na złe samopoczucie, na niepełny proces regeneracji, a także na nasz układ glimfatyczny (układ limfatyczny mózgu). Co nierozerwalnie wiąże się z tematem naszego artykułu.  Jeśli do tego dołożymy stany lękowe i zaburzenia nastroju to mamy całą kawalkadę dysfunkcji, które zaburzają proces walki z bólem przewlekłym. Dlatego produkty CDB wydają się dawać nam odpowiedź na te w/w zagadnienia. 

W 2019 r. w USA opublikowano wyniki kolejnych badań nad działaniem CBD [4]. Przebadano wówczas 72 pacjentów cierpiących na stany lękowe oraz problemy ze snem. 79% badanych zmagających się z lękiem odczuło poprawę już po pierwszym miesiącu przyjmowania CBD, a u osób z problemami ze snem zmianę na lepsze odnotowano u 67% badanych. Opublikowany na łamach wspomnianego magazynu „Neuropsychopharmacology” w grudniu ubiegłego roku przegląd badań klinicznych pozytywnie zweryfikował tezę o skuteczności CBD jako substancji używanej w celu łagodzenia stresu i jego objawów.  Dodatkowo dwa spośród omawianych w artykule badań przeprowadzone były częściowo na pacjentach stosujących popularne środki farmakologiczne i wykazały brak interakcji między nimi i CBD. Kannabidiol badano również w trakcie pandemii i to na samym jej froncie – wśród pracowników służby zdrowia. Naukowcy sprawdzili, czy CBD może pomóc w zwalczaniu wypalenia zawodowego. 120 pracowników ochrony zdrowia otrzymało standardową opiekę stosowaną w przypadku wyczerpania pracą, w tym połowa dodatkowo otrzymywała codziennie 300 mg CBD. Po 28 dniach od rozpoczęcia badania zaobserwowano, że skuteczność podstawowej opieki wzrastała w większym stopniu, jeśli była ona uzupełniana o CBD.  

Wspomniane badania jednoznacznie pokazują, że stosowanie produktów zawierających CBD może pomóc w walce ze stresem, lękiem i problemami ze snem. Warto jednak pamiętać, że przy jakichkolwiek problemach ze zdrowiem psychicznym należy zawsze skonsultować się ze specjalistą (16). 

Wsparcie walki z przewlekłym stanem bólowym przy pomocy ziół ma bardzo duży sens, a tych substancji fitochemicznych jest dużo więcej. Warto dopasować daną kurację ziołową do swoich potrzeb i aktualnego stanu zdrowia. 

7.AUTOMASAŻ, MASAŻ, TERAPIA MANUALNA CZY POMAGAJĄ PRZY BÓLU PRZEWLEKŁYM?

Od dawna śledząc poczynania moich klientów na własnych obserwacjach mogę jednoznacznie stwierdzić, że manualne metody istotnie wspierają w walce z bólem. Lecz moje doświadczenia to jedno, a co na to nauka i badania. Przyjrzyjmy się publikacją. 

Za pomocą metaanalizy zbadano wpływ masażu na walkę z bólem nowotworowym jako metodę wspomagającą. Jakość metodologiczną oceniono przy użyciu Physiotherapy Evidence Database (PEDro) i skal ryzyka błędu Cochrane. W metaanalizie wykorzystano dwanaście badań, w tym 559 uczestników. W 9 wysokiej jakości badaniach opartych na skali PEDro jednoznacznie stwierdzono złagodzenie bólu nowotworowego po wykonaniu masażu.  

Terapia masażem znacznie zmniejszyła ból nowotworowy w porównaniu z brakiem masażu lub konwencjonalną opieką (standaryzowana średnia różnica, -1,25; 95% przedział ufności, -1,63 do -0,87). Nasze wyniki wskazują, że masaż jest skuteczny w łagodzeniu bólu nowotworowego, zwłaszcza bólu związanego z zabiegiem chirurgicznym. Spośród różnych rodzajów masażu, refleksologia stóp (także będzie obecna jako jeden z elementów podczas waszych pobytów regeneracyjnych w Biały Płotek) okazała się być skuteczniejsza niż masaż ciała lub masaż aromaterapeutyczny. Metaanaliza wskazała na korzystny wpływ masażu na łagodzenie bólu nowotworowego (17). 

Często wam pokazuje automasaż dłoni czy stóp jako alternatywę i wsparcie przy dolegliwościach bólowych. W jednym małym badaniu, gdzie zbadano wpływ masażu dłoni i stóp po zabiegach operacyjnych, masowano po 5 minut każdą stopę i dłoń, czyli razem 20 minut automasażu. Wyniki na 18 pacjentach wyraźnie wskazały, że ból został zmniejszony wykonując automasaż. Co może sugerować na skuteczność masażu na łagodzenie bólu pooperacyjnego (18). 

W innym badaniu na 52 uczestnikach pokazano, że integracja terapii masażu z opieką doraźną daje ogólnie pozytywne rezultaty w zakresie zdolności pacjenta do radzenia sobie z trudnymi fizycznymi i psychologicznymi aspektami jego stanu zdrowia. Badanie wykazało nie tylko znaczną redukcję poziomu bólu, ale także powiązanie bólu, relaksu, snu, emocji, powrotu do zdrowia i wreszcie procesu gojenia. (19). 

Sam proces ingerencji manualnej, czyli masażu czy terapii traktowałbym jako neuromodulację bólu, która pozwoli wdrożyć w następnym etapie program ruchowy i edukację pacjenta o samodzielnym działaniu na polu walki z bólem przewlekłym. 

8.PODSUMOWANIE

Jak mogliście doświadczyć z informacji w artykule mamy kilka metod, którymi można wesprzeć walkę z bólem przewlekłym. Najważniejsze w całym procesie jest to, aby się nie poddawać. Ciesz się z małych sukcesów, niech przyświeca Tobie cel dążenia do przodu i akceptacja niektórych niedoskonałości. Trzymam kciuki za regularność, wytrwałość i działanie. 

Już jako ciekawostkę dodam: Norwescy naukowcy z University of Oslo przyznają, że ból jest zazwyczaj powiązany z nieprzyjemnymi doznaniami i odbierany przez cierpiącego jako przykre przeżycie. Jednak badacze przekonują, że w niektórych sytuacjach doświadczenie bólowe może nabrać pozytywnego wydźwięku i spowodować odczuwanie ulgi, a nawet przyjemności. Dzieje się tak w momencie, gdy ból okazuje się mniejszy niż można by się spodziewać lub gdy mamy świadomość, że istnieją gorsze, dotkliwsze alternatywy, a nam przytrafiła się ta łagodniejsza forma bólu. 

Naukowcy podczas badania wywoływali ból u osób badanych poprzez przyłożenie do skóry gorącego przedmiotu na krótki okres czasu. W zależności od temperatury ból mógł być odczuwany jako intensywny, umiarkowany, bądź w ogóle nie pojawiać się. 

Okazało się, że chociaż umiarkowany ból był identyczny pod względem nasilenia zarówno w pierwszym, jak i w drugim wariancie eksperymentu, w porównaniu z bezbolesnym doświadczeniem był odbierany w sposób negatywny, natomiast zestawiony z intensywnym bólem przynosił ulgę i był oceniany jako krzepiący, a czasem przyjemny. (20) 

„Nigdy nie rezygnuj z marzenia tylko dlatego, że jego realizacja zajmie dużo czasu. Czas i tak upłynie” – Earl Nightingale 

Pozdrawiam serdecznie Krzysztof Pielech

Siła Regeneracji

Prezentowany materiał nie stanowi porady o charakterze medycznym, ma wyłącznie charakter informacyjny i w rozumieniu obowiązujących przepisów nie może być traktowany jako specjalistyczna porada medyczna, forma diagnozy lub zalecenia w zakresie leczenia, ponadto nie może być podstawą do jakichkolwiek roszczeń. Autor oświadcza, że nie daje gwarancji przydatności treści materiału do określonego celu lub zastosowania oraz nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek szkody będące konsekwencją korzystania lub niemożności korzystania z 
materiału. Użytkownik kierując się wyłącznie informacjami uzyskanymi za pośrednictwem materiału działa na własną odpowiedzialność.

Źródła:

1. ptbb.pl/aktualnosci/17-aktualnosci/556-bol-definicja-iasp-2020 

2. academic.oup.com/bmb/article-abstract/71/1/13/275984?redirectedFrom=fulltext&login=false 

3. podyplomie.pl/zyciebezbolu/posts/987.bol-stanowiacy-istotny-problem-kliniczny-co-oznacza-w-praktyce?srsltid=AfmBOorwcJoaytARW-S1GYlXaqKnpGl_xKKbIjlX9auGw2UagzKzGc1d 

4. “ Ból. Mózg, opioidy i zagadki medycyny” Abdul-Ghaaliq Lalkhen 

5. cordis.europa.eu/article/id/445697-fighting-the-epidemic-of-pain/pl 

6. “Testy neurologiczne w fizjoterapii” Dariusz Ciborowski 

7. link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-15-1792-1_16 

8. thelancet.com/article/S0140-6736(21)00393-7/abstract 

9. sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0894113018300437 

10. Sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1356689X14001301 

11. rozanski.li/5419/dziurawiec-w-praktycznej-fitoterapii/ 

12. rozanski.li/1012/olej-z-kwiatw-dziurawca-oleum-hyperici-johanniskrautl-i-ziele-dziurawca-herba-hyperici-w-fitoterapii/ 

13. Ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5960749/ 

14. Pnrjournal.com/index.php/home/article/view/3111 

15. link.springer.com/article/10.1007/s11916-020-0835-4 

16. biotechnologia.pl/farmacja/olejki-cbd-pomoc-w-walce-z-lekiem-i-stresem-czy-efekt-placebo-przeglad-aktualnych-wynikow-badan,21902 

17. Journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/1534735415572885 

18. Sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1524904204000037 

19. Ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3091428/ 

20. newsweek.pl/bol-moze-sprawiac-przyjemnosc/f509fg3