SPIS TREŚCI:

1. Wierzenia ludowe
2. Czarny bez – ciekawostki
3. Kwiat i owoc czarnego bzu
4. Kwiat czarnego bzu – alternatywa z walką z zapaleniem przyzębia
5. Bez czarny – działanie przeciw grypie – badania
6. Czy czarny bez może działać przeciwbólowo?
7. Prawdopodobne działanie przeciwnowotworowe
8. Wspomaganie w walce z Alzheimerem, Parkinsonem czy innymi chorobami neurodegeneracyjnymi
9. Podsumowanie i przepisy

Właściwości zdrowotne i lecznicze czarnego bzu są już znane od wieków. Kiedyś zwany apteką tych, którzy mieszkali na wsi, czyli “wiejska apteką”. Medycyna ludowa już od dawna wykorzystywała prawie wszystkie części rośliny. Dziś najbardziej popularnymi są jego kwiaty i owoce.

Sadziliśmy sadzonki tej rośliny w Biały Płotek wiosną 2024 roku z tą myślą, aby wpisywały się w idee i koncepcję Agroturystyka z ziołami. Pomyśleliśmy, że musi powstać wpis na temat: Czarny Bez na co pomaga? Uzasadniając jego honorowe miejsce w pobyt regeneracyjny z ziołami. Także nie przedłużając zapraszam Was serdecznie do słuchani lub czytania artykułu.

Zanim skupimy się na temacie jakie właściwości zdrowotne ma czarny bez, chciałbym wspomnieć o wierzeniach ludowych. Bo niektóre z tych wierzeń ostały się do dziś i w niektórych zakątkach są ściśle przestrzegane. Przeczytajcie (lub posłuchajcie) w jakie legendy został ubrany Sambucus Nigra (łacińska nazwa Czarnego Bzu).

1.WIERZENIA LUDOWE

Wedle ogólnych wyobrażeń ludowych pod krzakiem dzikiego bzu siedzi zły duch i dlatego krzaku takiego nie można wykopywać ani wycinać, gdyż naraża to na wielkie nieszczęścia i dolegliwości, takie jak paraliż, gościec, połamanie lub uschnięcie ręki, a nawet śmierć (powszechne). Ducha tego siedzącego pod bzem nazywa się czasem bajstruk. Nazywano go także poczciwym stróżem domowym. Nie należało też palić bzu, bo nie wiemy, ile chorób i bólów zamówiono w każdej gałązce, gdyby więc ktoś te gałązki spalił, wszystkie te choroby wyszłyby z nich i uderzyły na tego, kto się tego dopuścił.

Ogólnie traktowano bez w obrzędach i wierzeniach jako roślinę dobrą i przynoszącą szczęście (1 ). Germanie traktowali go jako “drzewo życia” i był jednym z ważniejszych roślin w “świętym gaju”. Medycyna klasztorna w średniowieczu wykorzystywała bez czarny w leczeniu, traktując jako uniwersalny środek na wszystkie choroby. (3)

Postanowiłem posilić się tym fragmentem i pokazać jak wielką siłę przypisywali niektórzy tej roślinie i to wcale nie okazało się zabobonami……ale o tym z chwilę się przekonacie. Takie wierzenia wiązały się z tym, że roślina ta jako fitoterapeutyk ma bardzo wszechstronne działanie i pomagała ludziom w wszelakich dolegliwościach. Gdy masz taki skarb natury pod domem starszyzna wiedziała, jak przekonać innych do zachowania jego miejsca w otoczeniu i nie wycinania go.

2.CZARNY BEZ – CIEKAWOSTKI

Znowu przetrzymam Ciebie w zawieszeniu, bo chciałem dodać, że owoce czarnego bzu są wykorzystywane jako naturalny barwnik spożywczy E-163 (2). Bzu czarnego używano jako barwnik do barwienia włosów (3). Czarny bez jest także używany do barwienia tkanin lub włókien (4).
Niektórzy wykonują z kwiatów czarnego bzu szampan (13)

3.KWIAT I OWOC CZARNEGO BZU

Za działanie lecznicze kwiatów czarnego bzu odpowiadają przede wszystkim zawarte w nich flawonoidy (do 3%) o silnych właściwościach antyoksydacyjnych. Do grupy tej należą m.in. kemferol, astragalina, kwercytyna, rutyna, hyperozyd. W owocach najważniejszymi substancjami czynnymi są antocyjany, kwasy organiczne, wit.C, oraz witaminy z grupy B (B2, B6, Niacyna, kwas pantotenowy, kwas foliowy) (5).

Wodne wyciągi z kwiatów bzu czarnego uszczelniają i wzmacniają naczynia krwionośne, rozszerzają naczynia wieńcowe, poprawiając krążenie krwi w obrębie serca. Ułatwiają odkrztuszanie zalegającej wydzieliny śluzowej w drogach oddechowych. Obniżają gorączkę, działają napotnie. Wzmagają diurezę i wydalanie szkodliwych produktów przemiany materii. Mają też wpływ spazmolityczny na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i dróg moczowych.

Wskazania: kaszel, nieżyt oskrzeli, katar, przeziębienie, choroby zakaźne, gorączka, kruchość naczyń krwionośnych. Obecność flawonoidów i fitosteroli działa korzystnie w terapii wspomagającej przerost gruczołu krokowego, zapalenie układu moczowego. Ponadto używany jest do kuracji odtruwających i przeciwzapalnych, przy zatruciach i przewlekłych chorobach skóry. (6)

Owoce działają podobnie do kwiatów czarnego bzu, ale dzięki znacznej zawartości antocyjanów i witamin wykazują silniejsze działanie przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe. Działają immunomodulująco, zarówno u osób zdrowych jak i z infekcjami wirusowymi.. Dodatkowo mają właściwości wzmacniające, przeciwbólowe oraz odtruwające – ułatwiają usuwanie z organizmu szkodliwych metabolitów (5). Obecność antocyjanin oraz awonoidów w diecie może przyczyniać się do zmniejszenia ryzyka chorób układu krążenia, nowotworowych, zapalnych oraz cukrzycy. Czarny bez może przeciwdziałać otyłości, ponieważ obniża poposiłkowy poziom tłuszczu, cholesterolu i stężenie lipidów w surowicy krwi. Obserwowano zmniejszenie wagi u otyłych pacjentów. Pokazano, że sok z owoców bzu stymuluje wydzielanie insuliny i wychwyt glukozy przez komórki, co jest korzystne w przypadku cukrzycy typu-2 (2).

Należy jednak pamiętać, że świeże owoce, ale też liście (a w mniejszym stopniu kwiaty) zawierają trujące glikozydy cyjanogenne – głównie sambunigrynę i prunazynę, które ulegają rozkładowi w procesie suszenia lub podczas obróbki cieplnej. (7) Spożycie surowych części może wywołać biegunki, mdłości i wymioty dlatego trzeba zachować szczególną ostrożność i poddać obróbce termicznej, suszeniu surowce czarnego bzu!!!

4.KWIAT CZARNEGO BZU – alternatywa z walką z zapaleniem przyzębia

Długotrwała indukcja nadmiernego poziomu mediatorów stanu zapalnego przyczynia się do patogenezy przewlekłych stanów chorobowych, takich jak zapalenie przyzębia. Dlatego ważne jest opracowanie bezpiecznych i skutecznych strategii przeciwzapalnych ze względów terapeutycznych. W badaniu określono zdolność działania wodnego ekstraktu z kwiatów czarnego bzu przeciwko patogenom przyzębia Porphyromonas gingivalis i Actinobacillus actinomycetemcomitans . Wyniki tych badań pokazały, że ekstrakt z kwiatu czarnego bzu silnie hamuje wszystkie badane działania prozapalne i można wykorzystać go terapeutycznie do kontrolowania stanu zapalnego przyzębia. (8)

5.BEZ CZARNY – działanie przeciw grypie – badania

Co mówią badania na temat: bez czarny przeciwko grypie i przeziębieniu. W jednym artykule, jaki znalazłem można przeczytać:

Badania kliniczne dotyczące efektów stosowania preparatów z Sambucus nigra przeciw grypie podsumowano w 2017 roku [11]. 45 badań, które wykonano na małych grupach pacjentów, objęły w sumie 144 osoby. Podawano im różne preparaty zawierające ekstrakt z owoców. Dwa badania były odpowiedniej jakości, były one randominizowane, podwójnie zaślepione, kontrolowane placebo. Pacjentom z objawami grypy podawano standaryzowany syrop celem wspomagania leczenia. Pacjenci przyjmujący ekstrakt z bzu wyzdrowieli szybciej niż grupa kontrolna. Niestety, nie ma badań z udziałem reprezentatywnej grupy osób starszych ani na dzieciach. (2)

Kolejne wertowania źródeł przyniosły jeszcze lepsze rezultaty i słuchajcie tego:
Analiza randomizowanego badania klinicznego z podwójnie ślepą próbą (RCT), w którym zastosowano standaryzowane ekstrakty z owoców czarnego bzu, wykazała skuteczność takiego leczenia w łagodzeniu objawów choroby przeziębieniowej21. Do pierwszego z nich włączono 40 zakażonych pacjentów (w wieku 5-50 lat) z co najmniej trzema objawami grypy (gorączką >38°C, bólem mięśni, katarem i kaszlem). Warto zwrócić uwagę na to badanie, ponieważ objęło ono również pacjentów pediatrycznych, co jest rzadkością, gdyż większość przeprowadzonych wiarygodnych badań klinicznych z wykorzystaniem czarnego bzu dotyczy osób dorosłych. Skuteczność ekstraktu oceniono w porównaniu z grupą pacjentów objawowych otrzymujących placebo. Badani przyjmowali przez 3 dni 10-20 ml syropu zawierającego standaryzowany ekstrakt z owoców bzu, a w grupie kontrolnej placebo. Objawy kliniczne pod postacią bólu głowy, gorączki, nieżytu nosa, zapalenia gardła, złego samopoczucia, kaszlu, zmęczenia i bólu mięśni rejestrowano przez 6 kolejnych dni.

Po tym czasie u badanych oceniono subiektywne odczucie poprawy lub całkowitego wyleczenia. W obu badanych grupach oznaczono także obecność przeciwciał przeciwko grypie typu A i B, wirusowi RSV i adenowirusom. Uzyskane wyniki po poddaniu analizie wykazały, że ekstrakt z owoców czarnego bzu hamował replikację wirusów grypy. Po 2 dniach leczenia objawy kliniczne ustąpiły całkowicie u 40% pacjentów otrzymujących ekstrakt z czarnego bzu i (dla porównania) u 16,7% pacjentów otrzymujących placebo. Gorączka utrzymywała się 2 dni krócej u osób leczonych ekstraktem z czarnego bzu vs. placebo (odpowiednio 4 i 6 dni). Po 3 dniach leczenia objawy kliniczne grypy zmniejszyły się o 73,3% w grupie pacjentów leczonych czarnym bzem i zaledwie o 33,3% w grupie placebo. Po 3 dniach kuracji całkowite wyleczenie osiągnięto odpowiednio u 86,7% i 33,4% osób w obu grupach, co wskazuje na dużą skuteczność terapii ekstraktem z owoców czarnego bzu. W badaniu wyliczono, że średni czas trwania grypy (do ustąpienia objawów) wynosił odpowiednio 2,7 i 4 dni w grupach leczonych ekstraktem lub placebo. Ponadto autorzy badania wykazali, że ekstrakt z Sambucus nigra jednocześnie wzmocnił odpowiedź immunologiczną pacjentów − miana przeciwciał hemaglutyniny przeciwko grypie typu B były znamiennie wyższe niż w grupie placebo. Warto podkreślić, że nie odnotowano żadnych działań niepożądanych zarówno u pacjentów pediatrycznych, jak i u osób dorosłych otrzymujących dziennie 4 łyżeczki syropu z ekstraktem z czarnego bzu przez kolejne 3 dni. Minusem tego badania była mała liczba pacjentów zakwalifikowanych i poddanych ocenie. (11)

6.CZY CZARNY BEZ MOŻE DZIAŁAĆ PRZECIWBÓLOWO

Wykazano zarówno na zwierzętach jak i na ludziach, że doustne podanie naparu powoduje opóźnienie reakcji bólowej pochodzenia ośrodkowego. W teście na myszach okazało się, że działanie przeciwbólowe jest ok 160 razy mniejsze niż morfiny, jednak może być praktycznie wykorzystywane u ludzi. Osoby po zabiegach stomatologicznych i przyjęciu naparu z owoców bzu czarnego nie odczuwały bólu, gdy ustąpiło działanie środka znieczulającego, natomiast 60% osób, które otrzymały zamiast naparu placebo, odczuwały ból. Podobne obserwacje poczyniono w migrenie, rwie kulszowej i zapaleniu nerwu trójdzielnego (9)

7.PRAWDOPODOBNE DZIAŁANIE PRZECIWNOWOTWOROWE

Naukowcy zbadali wpływ ekstraktów z owoców czarnego bzu na komórki raka okrężnicy, raka piersi oraz raka jajników. Jak się okazało, ekstrakty te przyczyniały się do uśmiercania zmienionych chorobowo komórek.

Jest kilka prawdopodobnych mechanizmów tego działania, spośród których wymienia się: uszkadzanie błony komórkowej lub DNA, zatrzymywanie cyklu komórkowego, czy też syntezę białek proapoptotycznych, które nasilają śmierć komórek. Zdolności te związane są z zawartością flawonoidów, antocyjanów, czy też terpenów w owocach czarnego bzu.

Polifenole oraz terpeny obecne w owocach czarnego bzu przyczyniają się do indukowania śmierci komórek zmienionych przez choroby nowotworowe. Jest to obiecująca perspektywa, jednak potrzeba dalszych badań na zwierzętach laboratoryjnych, a także na ludziach, aby poprzeć wspomniane działanie. (10)

8.Wspomaganie w walce z Alzheimerem, Parkinsonem czy innymi chorobami neurodegeneracyjnymi

Natknąłem się na ciekawą publikację, gdzie wysnuto wnioski, iż preparaty z czarnego bzu (a konkretnie kwiaty czarnego bzu) mogą wspomagać w walce z chorobami neurodegeneracyjnymi, a także stanowić prewencję w ich powstawaniu.

Biologiczne właściwości kwiatu bzu czarnego zostały powiązane z jego wysoką zawartością związków polifenolowych, które są znane ze swojego potencjalnego działania przeciwutleniającego zarówno w badaniach in vitro, jak i in vivo. Są to flawonoidy, w tym m.in. kwercetyna, rutyna i kemferol oraz kwasy hydroksycynamonowe takie jak kwas chlorogenowy (CGA), kwas kawowy (CA) i kwas protokatechowy. Duża liczba badań wykazała właściwości przeciwzapalne, przeciwwirusowe, przeciwalergiczne, chroniące naczynia i przeciwnowotworowe, jakie wywierają tego rodzaju naturalne związki w tym korzystne działanie CGA jako środka przeciwutleniającego, hepatoprotekcyjnego i hipoglikemizującego. Jeśli chodzi o choroby neurodegeneracyjne, agregaty białkowe i dysfunkcyjne/uszkodzone organelle są najczęstszą cechą, która zmienia homeostazę komórek i wyzwala neurodegenerację.

W tym kontekście stymulacja autofagii przyczynia się do neuroprotekcji poprzez redukcję stresu oksydacyjnego, co stanowi nowe podejście terapeutyczne w profilaktyce i leczeniu chorób neurodegeneracyjnych . Ponadto, ze względu na swoje właściwości biologiczne, polifenole, w tym resweratrol, kwercetyna i katechiny, aktywują autofagię i działają jako środki neuroprotekcyjne w kilku modelach chorób. (12)

9.PODSUMOWANIE I PRZEPISY

Podsumowując temat i zbierając wszystko w jedną całość. Czarny Bez ( Sambucus Nigra) jest rośliną leczniczą o wszechstronnym zastosowaniu w fitoterapii.

• Części rośliny, które obecnie wykorzystujemy w czarny bez to: kwiat i owoc. Lecz częściami leczniczymi są także liście czy kora, a nawet korzeń
• Owoce, liście i korę zawsze poddaj obróbce termicznej. Spożywane na surowo są dla nas trujące. Owoce gotuj przez ok 30 min, aby pozbyć się sambunigryny. Kwiaty nie spożywane w wielkich ilościach w stanie surowym nie wyrządzą nam krzywdy. Choć zawsze mam na uwadze, że także zawierają w/w substancję.

Czarny bez działa:

• antyoksydacyjnie ,
• przeciwbakteryjnie ,
• przeciwcukrzycowo ,
• przeciwnowotworowo ,
• przeciwwirusowo,
• neuroprotekcyjnie

PRZEPISY

1. Przepis na napar z kwiatów czarnego bzu wg. Różańskiego:

Napar na wodzie i mleku można osłodzić miodem naturalnym i podawać małym dzieciom. Na 1 szklankę wrzącej wody lub mleka bierze się 1-2 łyżki rozdrobnionych kwiatów. Przy nieżytach układu oddechowego i przeziębieniu pić co 2 godziny po 100 ml. Przy innych chorobach 2 szklanki dziennie przez 1-2 tygodnie, następnie 1 szklanka dziennie (pękanie naczyń krwionośnych, profilaktyka kamicy moczowej, kuracje odtruwające, przy chorobach skóry).

2. Przepis na koktajl z kwiatów czarnego bzu, truskawek i wanilii

1 litr jogurtu naturalnego, maślanki lub kefiru, kwiaty z kilku dużych baldachów czarnego bzu, ½ kg truskawek, ziarenka z ½ laski wanilii, opcjonalnie miód naturalny do dosłodzenia. Kwiaty i truskawki obrać z szypułek, wszystko zmiksować, ewentualnie dosłodzić miodem.

3. Przepis na sok i przecier z owoców czarnego bzu:

2,5 kg dojrzałych owoców obranych z szypułek, ½ kg cukru, 2 płaskie łyżki kwasu askorbinowego. Owoce umyć w kąpieli, odcedzić, przesypać do garnka, zalać wodą, aby je przykryła, zagotować, dodać cukier i kwas, pilnować, aby nie wykipiało, gotować 10 minut. Garnek przykryć pokrywką i odstawić na 12 do 24 godzin. Do osobnego garnka odlać sok. Pozostałe owoce przecierać partiami przez sito, aby oddzielić pestki, których nie powinniśmy zjadać. Otrzymamy gęsty przecier. Można oba soki połączyć i zrobić zawiesisty, gęsty sok, albo (co polecam) zostawić sok, a gęsty przecier zostawić osobno, jako nadzienie do ciast lub naleśników. Gdyby był zbyt rzadki, wystarczy podgrzać go i przez chwilę odparować, cały czas mieszając, aby nie przywarł. Taki gorący przełożyć do mniejszych słoiczków i pasteryzować na sucho. Właściwy sok też podgrzać do temperatury prawie wrzenia i od razu przelać do butelek, także do suchej pasteryzacji. (14)

Na koniec jeszcze chciałbym przytoczyć słowa z książki “Moje leczenie wodą” Sebastian Kneippa : “Na wiosnę stara się silna natura wydalić z ciała niektóre substancję, które podczas zimy nagromadziły się w nim; kto nie zna tych przypadków, tak zwanych słabości wiosennych jak wyrzuty, rozwolnienie, kolka itp.
Kto chce na wiosnę soki i krew wyczyścić i zleżałe materie w lekki, naturalny sposób wydzielić, ten niech weźmie 6-8 liści bzu czarnego, pokraje cienko jak tytoń i gotuje przez 10 minut. Przez dłuższy czas pije się rano na czczo filiżankę tego odwaru, a w godzinę później spożywa śniadanie”

Zapraszamy na pobyty regeneracyjne i programy zdrowotne także z ziołami w Biały Płotek.

Pozdrawiam Krzysztof Pielech – Siła Regeneracji

Prezentowany materiał nie stanowi porady o charakterze medycznym, ma wyłącznie charakter informacyjny i w rozumieniu obowiązujących przepisów nie może być traktowany jako specjalistyczna porada medyczna, forma diagnozy lub zalecenia w zakresie leczenia, ponadto nie może być podstawą do jakichkolwiek roszczeń. Autor oświadcza, że nie daje gwarancji przydatności treści materiału
do określonego celu lub zastosowania oraz nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek szkody będące konsekwencją korzystania lub niemożności korzystania z materiału. Użytkownik kierując się wyłącznie informacjami uzyskanymi za pośrednictwem materiału działa na własną odpowiedzialność.

Źródła:
1.“Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych” Słownik Adama Fischera
2.“Polifenole owoców czarnego bzu – dietetyczne wsparcie terapii przeziębienia i grypy” Katarzyna Paradowska , Angelika Uram-Dudek , Iwona Wawer. Czasopismo “Herbalism”
3.“Zioła jak zbierać, przetwarzać i stosować” Magdalena Gorzkowska
4.dzikiebarwy.com/dziki-czarny-barwiacy-bez/
5.“O czym szumią zioła” tom I Ruta Kowalska
6.rozanski.li/221/bez-czarny-sambucus-nigra-linne-w-fitoterapii-praktycznej-czas-zbioru-kwiatw/
7.podyplomie.pl/aktualnosci/08076,kwiat-i-owoc-czarnego-bzu-zastosowanie-i-bezpieczenstwo-w-grupie-pediatrycznej
8.Aap.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1902/jop.2006.050232
9.“Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy” Aleksander Ożarowski
10.vitapedia.pl/czarny-bez
11.podyplomie.pl/aktualnosci/08076,kwiat-i-owoc-czarnego-bzu-zastosowanie-i-bezpieczenstwo-w-grupie-pediatrycznej
12.mdpi.com/1420-3049/26/16/4829
13.ziolowawyspa.pl/kora-i-liscie-czarnego-bzu-na-wirusa/
14.“Ziele aniele – Dzikie rośliny w przepisach kulinarnych” Danuta Cholewa